№6-лекция тақырыбы: Шумерлер әдебиетінің поэтикасы (1 сағат. 6-аптада).

  	Сабақтың мақсаты: 
-	магистранттың шумерлер әдебиетінің поэтикасын анықтай білуіне;
-	шумерлер әдебиеті поэтикасының ерекшеліктерін ажыратуына;
-	шумерлер әдебиеті поэтикасының өзге әдебиеттердің поэтикалық құрылымынан өзгешелігін көрсете білуіне,
-	шумерлер әдебиетінің ізін қазіргі әдебиеттен таба білуіне;
-	шумерлер әдебиетінің көркемдік қызметін анықтай білуіне үйрету.
           
Сабақтың нәтижесі:
-	магистрант шумерлер әдебиеті поэтикасының көркемдік қызметін анықтай   отырып, оларды ажырата, нақтылай, түсіндіре, мысалдар келтіре, талдай,  талқылай алатын болады.	

	Көне өркениеттің қалыптасуына әсер еткен түркілер, арғытүркілер, «арғықазақтар» туралы мәселелер соңғы кездері көптеп айтылып та, жазылып та келеді. Бұл тенденцияның қалыптасуы әрине түсінікті, себебі жас ғылым өзін «сынау» үстінде. Яғни өзінің мәдени-тарихи жетістіктерін әлемдік мәдени майдандағы орнын қайта, жан-жақты ұғынуға тырысуда. Мысалы, Гильгамеш туралы жырдың пайда болуы кең көлемдегі мәдени байланыстардың және көптеген түрлі дәстүрлердің сан ғасырлық қабаттасу процесі салдарынан деп білуіміз керек.
	Сол себептен болу керек шумер және түркі тайпалары фольклорындағы ұқсастықтар көптеп кездесіп жатады. Өнер басы-фольклор, мифология болса, онда ұқсастықтар заңды құбылыс. Мысалы, Хаммурани келтіретін шумер эпосындағы Гильгамеш (топан) сюжеті барлық халыққа ортақ. Бұл сюжет «Қисас-ул әнбия» ескерткішінде де кездеседі. Жер жүзілік топан су оқиғасы бұдан көп заман бұрын болса да (оны мұз дәуіріне жатқызады), ондағы адам аттары, кемені тесетін тышқан, тесікті бітейтін жылан, сона, қарлығаш, бақа бейнелері барлық елде ұшырасады. Хаммурани Нұхты-Гильгамеш, Хауананың баласы деген. Эпостағы Энхиду (Ауана) баласы Эриду қаласын топаннан құтқару, кеме соғу үшін емен ағашын тауып, соны сумен ағызып әкеледі. Сол ағаштың иесі - Кубаба делінеді. Баба (ата) – сақ сөзі. 
	Ескіше жыл санау бойынша 2000 жылдар шамасында Тигр мен Ефрат жерінде туған шумер эпосы – «Гильгамеш» аңызының символдық мағынасы да болуы тиіс. Әйтпесе одан сансыз заман бұрынғы мұз дәуірінде болған Нұх пайғамбардың басынан кешкен топанының жырға айналуы негізсіз. «Нұх» - су топаны деген болса, Гильгамеш кеме соққан адам: гиль-балшық, гамеш-кемеші деген сөз. Шумерлер Азия массагеттерінің алғашқы толқыны болса, аморей, готтар соңғы толқыны болуға тиіс. Олар Месопотамияға Азиядан (суық жерден) барған. Шумер және түркі тайпалары мифологиясындағы ұқсастықтарды осылай түсінген жөн. Валдей заманына дейін бүкіл Сібір, Орта Азия су астында болған. Алтай дүмпігенде, теңіздер батысқа ауады. Валдей дәуірінен кейін Сібірде алғашқы адамдар пайда болады. Оларды скиф-сақ тайпалары дейді. Солар батыс, түстікке қарай ығады, талай аңыз бен мифология тудырған. Скиф-сақ тайпаларының өзіне тән мифологиясы бар (А.Қыраубаева еңбектерінен). Тек Гильгамеш туралы эпоста ғана емес, басқа да шумер аңыздарында мифтік оқиғалар жалғасын тауып жатады. Мысалы, Айа, Шамаш, Уран және т.б. 

Тақырыпқа байланысты сұрақтар:

1.	Шумерлер әдебиеті туралы не білесіз?
2.	Шумерлер әдебиетіндегі поэтика қызметінің ролі жайында не білесіз?
3.	Шумерлер поэтика турасында мысалдар келтіріңіз!
4.	Қазақ фольклорындағы поэтика мен шумерлер әдебиетіндегі поэтикаға мысалдар келтіріңіз!
5.	«Гильгамеш» жыры туралы не білесіз?
6.	«Гильгамеш» жырындағы поэтиканың көркемдік қызметін көрсетіңіз!
7.	Шумерлер әдебиетіндегі поэтиканың қазақ фольклоры поэтикасынан айырмашылығы бар ма?
8.	Шумерлер әдебиеті поэтикасының әлем әдебиетіне әсерін көруге бола ма?
9.	Шумерлер әдебиетінің қазіргі әдебиетке әсері қандай?
10.	Шумерлер әдебиеті поэтикасы жайында ғалымдардың пікірі қандай?

Пайдаланатын әдебиеттер тізімі:

1. Қондыбай С. Толық шығармалар жинағы. 1-том. Қазақ мифологиясына кіріспе. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2008. 
2. Ісләмжанұлы Кенжехан (Матыжанов). Қазақтың отбасы фольклоры. Монография. – Алматы: Арыс, 2007.
3. Мыңжанұлы Н. Қазақтың мифтік аңыздары. – Алматы: Дәуір, 2002.
4. Тойшанұлы А. Түрік-моңғол мифологиясы: Монография. – Алматы: «Баспалар Үйі», 2009.
5. Қасқабасов С. Таңдамалы. Т.2. Мифология. Фольклор. Әдебиет – Алматы: 2014.
6. Қасқабасов С. Ойөріс (Фольклор туралы). – Астана: Астана полиграфия, 2009.
7. Бабалар сөзі. Жүзтомдық. – Астана: «Фолиант», 2011. T.8. – Қазақ мифтері.
8. Орынбеков М.С. Древние верования Казахстана. – Алматы, 2002.
9. Мауленов А. Қазіргі қазақ прозасындағы аңыздар мен мифтердің көркемдік қызметі. Канд. дисс.  авторефераты. Алматы, 2001.
   10. Қазіргі әдебиет және фольклор. Алматы, 2009.
   11. Асылбекұлы С. Қазақ повесі (генезис, эволюция, поэтика). Монография. Алматы: Үш қиян, 2008.
   12. Жанайдаров О. Ежелгі Қазақстан мифтері. Астана: Аруна, 2006.
         13. Айвазян М.К. Русская литература и фольклор. Ереван, ЕГУ, 2009.

Электрондық оқулықтарға қажетті сайттар:

          1. http://www.infoliolib.l/info/.
          2. http://www.openj-gate.org /.
          3. http:/www.rubricon.com– РУБРИКОН.